سایت خبری تحلیلی 19دی آنلاین

درگذشت مدیر انتشارات توس؛ ناشری گزیده‌کار در فرهنگ و تاریخ ایران

محسن باقرزاده، که عصر سه شنبه ۱۴ بهمن در تهران درگذشت با نزدیک به ۶۰۰ عنوان کتابی که در طول بیش از ۴۰ سال کار نشر انجام داد، خط و راهی ویژه را در مسیر نشر ایران ترسیم کرد. خطی که تمرکزش بر تاریخ و فرهنگ ایران بود


محسن باقرزاده، که عصر سه شنبه ۱۴ بهمن در تهران درگذشت با نزدیک به ۶۰۰ عنوان کتابی که در طول بیش از ۴۰ سال کار نشر انجام داد، خط و راهی ویژه را در مسیر نشر ایران ترسیم کرد. خطی که تمرکزش بر تاریخ و فرهنگ ایران بود با نگاهی پژوهشگرانه و نه از سر تفنن و داستان‌سرایی‌های عامیانه.

آنچنانکه خود در گفت وگویی تفضیلی با مجله بخارا عنوان کرده است، سال ۱۳۱۷ در محله سراب مشهد و در خانواده‌ای به دنیا آمد که مادرش از سوادی بهره‌مند نبود اما پدرش هم اهل فرهنگ بود و هم اندک ذوق طنز و شعر داشت و هزل و هجوهایی برای برخی رجل سیاسی آن دوران می‌سرود.

باقرزاده جوان ابتدا در یک جواهر فروشی کار می‌کرد اما عشق به کتاب او را واداشت تا در سال ۱۳۳۱ با حقوقی کمتر در کتابفروشی گوتنبرگ زیر نظر محمود کاشی‌چی کار کند.

علاقه به کتاب و ارتباط با روزنامه و روزنامه‌نگاری در فضای کتابفروشی گوتنبرگ پایش را به این پیشه هم باز کرد و آقای کاشی‌چی هم که علاقه و پشتکارش را دید،‌ او را به دامادی پذیرفت و از او حمایت کرد و سبب شد تا سال‌های بعد نیز این علاقه در او پایدار بماند و ضمن همکاری با روزنامه خراسان گزارش‌هایی برای برخی از مطبوعات تهران چون تهران مصور، خواندنی‌ها و مجله سخن بنویسد.

از جمله گزارشی که از اعتراض و اعتصاب کارگران کارخانه ای نخ ریسی نوشت و در مجله تهران مصور منتشر کرد.

این گزارش ها به همراه برخی فعالیت های سیاسی و سر پر شر و شوری که داشت ساواک وقت را نسبت به او حساس کرد و چندباری سبب‌ساز بازجویی او شد. به گفته خودش در همان گفت وگوی طولانی"گرایش‌های اولیه‌ام سیاسی بود و کتاب سرگذشت فلسطین با ترجمه اکبر هاشمی رفسنجانی را در مشهد پخش کردم و تعدادی را به طور مخفی فروختم".

در همین سال‌ها پای او به برخی محفل‌های ادبی، از جمله محفلی در منزل محمد قهرمان شاعر، در مشهد باز شد و ارتباطاتی دوستانه با شعرایی چون اخوان ثالث و محمدرضا شفیعی کدکنی و چهره‌هایی مذهبی چون محمدرضا حکیمی پیدا کرد و همان‌ها بودند که بذر یک انتشاراتی تازه را در ذهن او نشاندند با عنوان" توس".

نخستین کتابی که منتشر کرد " شعر امروز خراسان " نام داشت که یک سالی برای گردآوری اشعار آن تلاش کرد.به دنبال آن دو کتاب شعر از شفیعی کدکنی و کتابی از مهرداد اوستا(آرش) را منتشر کرد و سپس به دلیل آنچه او "شرایط غیر قابل تحمل در مشهد" عنوان کرد، برای ادامه کار به تهران آمد.

از دستیاری سعیدی سیرجانی تا مدیر نشری نام آور
بعد از آمدن به تهران، آشنایی با بنیاد فرهنگ و احسان یارشاطر و پرویز ناتل خانلری چهره‌ای تازه به محسن باقرزاده داد. خانلری او را به علی‌اکبر سعیدی سیرجانی معرفی کرد که هم نثر و قلمی ویژه داشت و هم در کار تصحیح و ویراستاری متن‌ها به سخت‌گیری شهره بود.

از راست: محسن باقرزاده٬ علی دهباشی٬ محمود کاشی‌چی و عبدالحسین آذرنگ. عکس از مجله بخارا
شیوه سعیدی سیرجانی این بود که نمونه‌خوانی‌های هر کس را به افراد دیگر هم می‌داد تا میزان دقت آن فرد و کارش را به خوبی تعیین کند.

باقرزاده نخستین نمونه‌خوانی‌ها از کتاب‌ها را نزد سیرجانی آموزش دید. به گفته خودش "نخستین کتابی که نمونه‌خوانی کرد تاریخ بیداری ایرانیان" ناظم‌الاسلام کرمانی بود" که بعدها با مقدمه‌ای از سیرجانی توسط ناشری دیگر منتشر شد.

این سنت کتابخوانی و تصحیح بعدها به کارش آمد و تا پاپان عمر دست از سرش برنداشت، چنانکه در در همان گفت و گو با مجله بخارا گفت: "اولین خواننده کتاب‌هایم خودم بودم و امکان نداشت چیزی را نخوانده چاپ کنم و حتی برخی کتاب‌ها را سه بار می‌خواندم"

نگاهی به کارنامه کاری انتشارات توس از ابتدای شکلِ‌گیری‌اش تا سال‌های میانی دهه ۵۰ که باقرزاده کتابفروشی توس را هم در خیابان شاهرضا (انقلاب فعلی) راه اندازی کرد ناشری با گرایش‌های چپ‌گرایانه و پرداخت به سیاست روز را در اذهان تصویر می‌کند.

کتابفروشی توس که هنوز هم برقرار است،‌ بعدها به عنوان یکی از مهمترین مراکز برای تهیه کتاب‌های مربوط به تاریخ و فرهنگ ایران شناخته شد که برخی از نهادهای ایرانشناسی خارج از کشور نیز آثار مورد نیاز خود را از این طریق تهیه می‌کردند.

در آن سال ‌ها انتشار کتاب‌هایی از خسرو گلسرخی و نیز جلال آل احمد و آثاری درحمایت از فلسطین و یا کشور کمونیستی چین صبغه‌ای پررنگ و سیاسی را از انتشارات توس تصویر می‌کرد.

در همین سال‌ها بود که او بابت برخی فعالیت‌ها در توزیع کتاب‌ها و نشریات غیرمجاز سیاسی پایش به ساواک و زندان اوین هم کشیده شد.

سال‌های ۵۵ و ۵۶ که ارتباطش با علی اصغر حاج سید‌جوادی بیشتر شد به توصیه او در زیر پل حافظ نزد خانمی می رفت تا تازه‌ترین نشریات و کتاب‌های سیاسی منتشر شده در فرانسه را دریابد و سفارش تهیه آنها را دهد. ن

کته جالب توجه این که فروشنده مزبور به آقای باقرزاده می‌گفت: ؛تمامی کتاب‌ها و روزنامه‌هایی که شما سفارش می‌دهید، امیر عباس هویدا هم همین‌ها را سفارش می‌دهد"

تولیدو نشرآثاری مرجع و پژوهشگرانه
انتشارات توس مجموعه آثار چخوف را در ده مجلد منتشر کرده است
اما دوره دوم کاری باقرزاده و انتشارات توس تصویری متفاوت و ماندگار از او بر جای گذاشته است. دوره کاری او در بنیاد فرهنگ، او را به شکلی عمیق با متون کهن و ادبی آشنا کرد و سبب شد تا در نهایت مسیر کار نشر خود را به سمت آثار ماندگار در تاریخ فرهنگ و ادب ایران تغییر دهد.

در میان نویسندگانی که با او همکاری می‌کردند می توان به پرویز ناتل خانلری، محمدرضا شفیعی کدکنی، مهرداد بهار، احمد تفضلی٬ ایرج افشار، مهدی اخوان ثالث، محمد مختاری، مجتبی مینوی، حبیب یغمایی، غزاله علیزاده، جلال ستاری، هما ناطق و... اشاره کرد.

نگاهی به رده کتاب‌هایی که انتشارات توس منتشر کرده است نشان می‌دهد که او در حوزه‌هایی چون ادبیات و شعر معاصر و کهن، شاهنامه شناسی، زبانشناسی و دستور، اسطوره شناسی، دین و عرفان و فلسفه، تاریخ ایران باستان و سفرنامه و حتی ترجمه مجموعه آثار آثاری ارزشمند و ماندگار بر جای نهاد.

محسن باقر زاده تنها ناشر نبود. بلکه در مجموعه انتشاراتی‌اش آثاری منتشر شده‌اند که امضای او را به عنوان گردآورنده یا ویراستار اصلی بر پیشانی کتاب دارند. دوره سه‌جلدی "مجموعه بررسی و تحقیق توس"،"مجموعه داستان‌های کوتاه ایران و جهان" در چند مجلد از جمله این آثار است.

برخی از آثاری که او سال‌ها برای گردآوری و تدوین و انتشارشان تلاش کرد در زمان حیاتش فرصت انتشار پیدا نکردند که از جمله آنها مجموعه آثار حسن تقی‌زاده در ۲۲ جلد بود که به پیشنهاد و توسط ایرج افشار تدوین شده بود و باقرزاده آرزو داشت آن را در یک مجموعه و همزمان منتشر کند که به دلیل مشکلاتی که در ممیزی ارشاد بر سر راه این کتاب پیش آمد امکان انتشار برخی از مجلدات آن فراهم نشد.

 

telegram 19dey.com
شامل تصویر کد امنیتی به صورت CAPTCHA.

شبکه خبری

نسخه قابل چاپ:
تعداد نظرات: 0
همه مطالب تاریخ: ١۶-١١-١٣٩٣, ٢٢:٣٠