سایت خبری تحلیلی 19دی آنلاین

رابطه ایران و عربستان؛ دوستی‌های گذرا، خصومت‌های ماندگار

بروز شده : ۴-٠٢-١٣٩۴, ١٧:١٧    نسخه چاپی    
در ۹ دهه‌ای که از برقراری مناسبات سیاسی میان ایران و عربستان می‌گذرد، رابطه این دو کشور فراز و نشیب‌های متعددی به خود دیده و کمتر عاری از تنش و سوءظن بوده است. این رابطه در همه دوره‌ها کم‌وبیش تابعی از مناسبات دو طرف با آمریکا بوده است.

حبیب حسینی فرد:  در ۱۰ سال اخیر عواملی متعدد بحران و تنش میان ریاض و تهران را اوجی بی‌سابقه بخشیده است. مناسبات تهران و ریاض در ۹۰ سال گذشته مراحل مختلفی را طی کرده و کمتر به سوی حسن همجواری و مناسباتی آرام و حسنه سمت گرفته است. گرچه بخش عمده تنش و بی‌ثباتی در مناسبات به دوران بعد از انقلاب ایران مربوط می‌شود، ولی در دهه‌های اول نیز مناسبات دستخوش ناآرامی‌هایی بوده است.

حج و بسط و قبض مناسبات

مناسبات دیپلماتیک میان تهران و ریاض در همان گرگ و میش تشکیل کشور عربستان سعودی برقرار شد. ولی از همان ابتدا این مناسبات با چالش‌ها و افت و خیزهایی روبرو بوده است. مسئله حج و حجاج در ابتدا به سبب محدودیت امکانات حمل و نقل در ابعاد کنونی مطرح نبود، ولی رفتار متقابل حجاج و ماموران سعودی در همان زمان هم گهگاه عامل تنش بود و حتی در سال‌های ابتدای سلطنت محمدرضا شاه، یعنی سال ۱۳۲۲، سبب قطع رابطه دو کشور به مدت ۴ سال شد.

نزدیک‌ترین دوره مناسبات

در مجموع از سال ۱۳۵۰ چند تحول مهم منطقه اى و بين المللى رخ داد كه تا حدودى باعث كاهش نقش محورى روابط سياسى ايران و اسرائيل در مناسبات تهران و ریاض شد. مهمترين اين تحولات خروج نيروهاى بریتانیا از شرق كانال سوئز و منطقه خليج فارس بود. مشكل جايگزينى نيروهاى بریتانیایی و حفظ امنيت كشورهاى كوچك خليج فارس و منابع مهم انرژى آن، از طريق "سياست دو ستونى" و "نقش ژاندارمى" ايران حل شد. براى اين كه ايران بهتر بتواند نقش خود را ايفا كند، لازم بود كه روابط نزديكترى با كشورهاى عرب منطقه، بويژه عربستان سعودى كه ستون دوم اين سياست را تشكيل مى‏داد، داشته باشد.

انقلاب ایران و زیر و روشدن مناسبات

انقلاب ایران که یک رژیم سلطنتی را برانداخته بود برای سلطان‌نشین‌های حاشیه جنوبی خلیج فارس رویدادی خوشایند نبود. مدعای اسلامی حکومت جدید و شعار صدور انقلاب و اقدامات گاه عملی در این مورد نیز بر بدبینی و نگرانی حکومت‌های این کشورها می‌افزود. حالا دیگر برای تهران مشروعیت حکومت عربستان که پادشاهش عنوان "خادم حرمین شریفین" را بر خود نهاد بود، زیر سوال رفته بود. برگزاری مراسم "برائت از مشرکین" و تظاهرات حجاج ایرانی در عربستان هم که آشکارا جهت‌گیری ضدآمریکایی و ضد متحدان آن در منطقه داشت، به عامل بحران‌زا میان دو کشور بدل شد. این نگرانی هم وجود داشت که انقلاب اسلامی به عاملی برای تحریک و برآمد اقلیت‌های شیعه در درون کشورهای عربی خلیج فارس و آن‌سوتر بدل شود و حکومت‌های این کشورها را با بی‌ثباتی سیاسی روبرو سازد.

تلاش برای احیا و بسط مناسبات

پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل از سوی ایران در تیرماه ۱۳۶۷ و پایان جنگ با عراق با تحولاتی در سیاست خارجی ایران همراه شد که تقابل و تخاصم میان این کشور و کشورهای عربی را تا حد زیادی کاهش داد. به عبارتی، تغییر اوضاع داخلی ایران، یعنی پایان جنگ، فوت آیت‌الله خمینی و تغییراتی در سطوح بالای قدرت در ایران (رهبری آیت‌الله خامنه‌ای و ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی) به علاوه حوادث بیرونی، همچون تجاوز عراق به کویت و فروپاشی اتحاد شوروی زمینه‌هایی را فراهم کردند که ایران و کشورهای آن سوی حاشیه خلیج فارس در مناسبات تنش‌آلود خود تجدیدنظر کنند و دورانی از آرامش‌ و بسط مناسبات در میان آنها شکل بگیرد. به ویژه محکومیت تجاوز عراق به کویت و اتخاذ سیاست بی‌طرفی از سوی تهران، در نظر کشورهای عربی نشانه‌هایی از تلاش ایران برای بهبود رابطه فی‌مابین تلقی شد و به احیای دوباره مناسبات دیپلماتیک میان تهران و ریاض در سال ۱۳۷۰ راه برد.

سایه جنگ عراق و بحران اتمی بر مناسبات

اما دو سه رویداد از سال ۲۰۰۴ به بعد دوباره ورق را برگرداند و مناسبات ایران و عربستان به گونه‌ای کم‌سابقه به سوی تنش و سردی سوق یافت. برانداختن رژیم صدام حسین توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ نه تنها یکی از دشمنان سرسخت ایران را ساقط کرد، بلکه با محوریت‌یافتن شیعیان عراق در ساختار سیاسی این کشور ایران در غرب قلمرو خود دارای حلقه‌ای پیوسته از متحدان شد که تا بیروت ادامه می‌یافت.

بهار عربی و خزان بیشتر مناسبات

اما پیش از آن که این چالش‌ها و تنش‌ها در مناسبات ریاض و تهران راه‌حلی بیابند، "بهار عربی" در سال ۲۰۱۱ منطقه را به خود درکشید. عربستان بیمناک از سرایت این رویداد به درون جامعه خود و به سلطان‌نشین‌های همسایه، به مهار آن برآمد. اقدامات بازدارنده مالی و نظامی عربستان در مصر و بحرین و در سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس، تا حدود زیادی کمک کرد که روندها معکوس شوند و همان مناسبات سابق کم و بیش احیا گردد.

با قدرت‌گیری داعش در عراق که همکاری غیرمستقیم آمریکا و ایران را در مقابله با آن در پی داشت و تا حدودی ساقط‌کردن رژیم اسد را هم برای غرب از اولویت خارج کرد، و نیز با پدیدار شدن چشم‌اندازهایی برای حل مناقشه اتمی ایران، عربستان بیش از پیش شرایط را در چالش با ایران به ضرر خود ارزیابی می‌کند و پیوندهای تنگاتنگ سنتی خود با آمریکا را هم بسان گذشته محکم نمی‌داند. از همین رو ریاض برای پیشبرد اهداف و رقابت‌های منطقه‌ای خود به یارگیری‌های جدی‌تر در خود منطقه روی آورده و با برخی از کشورهای غربی که در فشار بر ایران در مناقشه اتمی یا در ساقط‌ کردن رژیم اسد تندتر از آمریکا هستند پیوندهای محکمتری ایجاد کرده است.

دشواری عادی‌سازی مناسبات

در نزدیک به ۹۰ سالی که از برقراری رابطه سیاسی میان عربستان و ایران می‌گذرد کمتر سابقه داشته که مناسبات میان دو کشور سردی و تنشی تا این اندازه طولانی (۱۲ سال) و تند را تجربه کند. با توجه به کل بی‌ثباتی‌ها در منطقه و کشمکش‌هایی که ایران و عربستان از پاهای ثابت آنها شده‌اند به نظر می‌رسد که دو کشور صرفا در چارچوب یک راه‌حل جامع برای این بحران‌ها، با کاستن از فرقه‌گرایی در سیاست‌های منطقه‌ای خود، با رسیدن به درک و تعریف مشترک از امنیت منطقه، با باز کردن اقتصادهای خود به روی هم، با یافتن زمینه‌های تازه‌تر برای همکاری و تبادلات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و با هدایت رقابت‌های خود به مسیرهای سازنده قادر به گذار کامل از بحران کنونی و کاهش آسیب‌ و مرگ و رنج در منطقه هستند.

telegram 19dey.com

تگها: ایران, عربستان, خصومت, جنگ

شامل تصویر کد امنیتی به صورت CAPTCHA.

شبکه خبری

نسخه قابل چاپ:
تعداد نظرات: 0
همه مطالب تاریخ: ۴-٠٢-١٣٩۴, ١٧:١٧