سایت خبری تحلیلی 19دی آنلاین

به بهانه ثبت ملی قالیچه خرسک قم:

تا هستم نمی گذارم خرسک بافی از بین برود

عاشق بافت خرسک هستم وچرخ زندگی ام را با قالی چرخاندم از تعمیر و ساخت خانه گرفته تا دادن جهیزیه زیرا با این مخارج، روی حقوق بازنشستگی نمی شود حساب کرد.

 

فاطمه محمدی

عاشق بافت خرسک هستم وچرخ زندگی ام را با قالی چرخاندم از تعمیر و ساخت خانه گرفته تا دادن جهیزیه زیرا با این مخارج، روی حقوق بازنشستگی نمی شود حساب کرد.

فاطمه محمدی

ثبت ملی قالی خرسک قم به عنوان اثر ناملموس در ۱۹دی ماه سال جاری، تو را به خانه استاد بزرگ این هنر می کشاند.

از در راهرو که وارد می شوی قدم بر روی قالیچه های کوچک خرسک می گذاری، پاهایت را از روی انواع رنگ و نقش عبور می دهی تا به سالن خانه می رسی.

 تمام سطح زمین از فرش های دستباف پوشانده شده و دورادور پشتی های دستبافی با طرح های سنتی، مزرعه، شکارگاه و انواع گل را می بینی که هر کدام با طرح های سنتی و جدید سراسر اتاق به صورت جفت چیده شده و درست وسط این سالن یک دار قالی بزرگ قد علم کرده و بیش از همه چی خودنمایی می کند نخ ها رنگ در رنگ آمیخته شده و یک قالی خرسک(گبه) دو و نیم متری را به هم تنیده است.

رنگ‌های زنده و گرم‌ آن انرژی خاصی به محیط داده و چشم را به شوق وا می دارد و به آن جان تازه می دهد.

کنار دار قالی یک کرسی گذاشته شده اینجا همه چی سنتی است آن هم از نوع صمیمی اش؛ یکی یک طرف خانه و دیگری در اتاق دیگر نیست همه کنار هم چای را با آبنبات های زعفرانی هلی می نوشند و کاکتوس های کوچک و بزرگ را در گلدان های روبروی پنجره به تماشا نشسته اند.

هنوز بر زمین ننشستی که مهری سادات فرهادی قمی نگاهی به وسایل سالن می اندازد و می گوید همه این ها که می بینی کار خودم است فرش ها، پشتی ها، کناره ها و حتی رومیزی گبه و زیر تلفنی ابریشم با طرح گل و مرغ و این ها اصلا برای رفو نرفته، تازه پارچه پشت پشتی ها را هم خودمان بافته ایم.

شاید ۸۵ درصد قم پیش از انقلاب قالی می بافتند اما رفاهیات مردم زیاد شد و بیشتر خانم های قمی اصل، قالیبافی را کنار گذاشتند حالا به ندرت در خانه ای دار قالی بزرگ هست وبه تازگی برخی بافت قاب قالی را شروع کردند اما من کنار نمی گذارم و۳۱ سالی هم که دبیر ریاضی و علوم بودم همزمان قالی می بافتم.

هنر ارتباطی به مدرک تحصیلی ندارد آدم باید کنار شغل رسمی، هنری را بیاموزد که حداقل ایام تنهایی و پیری بیکار نباشد.

مادر خود را نشان می دهد که با دو نوه اش زیر کرسی نشسته و به صحبت های ما گوش می دهند و می گوید معلم اول من مادرم بوده است.

با آنان احساس غریبگی نمی کنی می گویند زیر کرسی می نشینی و مادر می گوید من اصراری به کار کردن وی نداشتم اما وی با داشتن حافظه خوب انگار همه چی را ضبط می کرد پسر بزرگم هم رییس یکی از ادارات قم است و دارای مدرک دکتری است اما به دلیل علاقه در کنار کار، با خانمش در خانه قالی می بافند.

خانم فرهادی می گوید ما را بازار نمی شناسد اما از صفر تا صد قالیبافی کار خودم است چله دوانی، دارکشی، آماده کردن نیرگی (چوب وسط دار برای جداکردن نخ های زیر از رو)، پایین کشی و حتی رفوی قالی را خودم انجام می دهم و تازه چله کشی که من می کنم اختصاصی است.

برای جهیزیه دخترم دو تا قالی به ظرافت چادر مشکی و برای پسرم طرح شکارگاهی بافتم که ابزار، یراق ها، شمشیرها و تاج شاه ها را ابریشم کردم و اسمم را هم رویش نوشتم اما پس از انقلاب هر روز بازار فرش خراب تر شد و ما هم هرگاه فرش ها فروش نرفت زیر پایمان انداختیم.

من عاشق بافت خرسک هستم وقتی می پرسی چرا خرسک؟ می گوید رنگ و نقش آن را دوست دارم این که طرح آن ذهنی هست و خودم هر کار دلم می خواهد می کنم البته من چشمم ضعیف بود و دوست نداشتم ریز ببافم این قالیچه درشت بافت هست و زود خریداری می شود زیرا برای جهیزیه طبق مبلمان، رنگ وسایل عروس سفارش می دهند.

 اگر بخواهند فرش دو نیم متری بخرند چندین میلیون باید بدهند اما این نوع قالیچه ۳۰۰ هزار تومان بار می برد و ۹۰۰ هزار تومان به فروش می رسد و برای کسانی که چشم و دست و کمر یاری شان نمی کند زود پایین می آید و به صرفه است.

وقتی سوال می کنی که آیا قالی باعث ضعف بینایی شما شده؟ می گوید من از بچگی چشمم ضعیف بود و ربطی به قالی نداشت و اتفاقا قالیبافی برای کسانی که تنبلی چشم دارند خوب هست زیرا هر چه با چشم کار کنی قوی تر می شود دکتر به من می گفت ثابت ماندن شماره چشمم به دلیل قالیبافی است وگرنه یا باید عمل می کردی یا لنز می گذاشتی؛ مانند این هست که هر چه بنشینی، زمین گیر می شوی و هر چه ورزش کنی بدن تقویت می شود چشم هم با کار کردن تقویت می شود.

 چرخ زندگی ام را با قالی چرخاندم از تعمیر و ساخت خانه گرفته تا دادن جهیزیه زیرا با این مخارج روی حقوق بازنشستگی نمی شود حساب کرد حقوق ما بیش از پرداخت قسط ها و آب، برق، گاز و تلفن نیست باید برای گذران زندگی کار کرد هنوز می شود زندگی را با قالی گذراند بیمه هم سبب ماندگاری قالیبافان می شود.

مادر هم می گوید من از وقتی عقلم رسیده پای دار قالی نشستم ۴۷ سال قالی بافتم حتی زمانی که زمین خیلی ارزش مادی نداشت یک قالی فروختم و خانه خریدم حالا هم دلم نمی خواهد بیکار باشم و بافندگی می کنم.

خانم فرهادی در مورد ویژگی های قالی خرسک قم می گوید که بسیار سبک است.

 متعجب می شوی که چگونه این اسم را بر آن نهادند و می پرسی برخی قالی های خرسک به حدی سنگین است که سه نفری باید یک ۱۲ متری آن را بلند کنی وی می گوید آن خرسک ترکی است انتهای قالی خرسک قم بسته است و کنار آن پیچ دارد، اما دو طرف قالی بافت ترکی ریشه دارد و این راه شناسایی این قالی هاست.

دلیل سبکی آن این است که تار وپود آن همه از پشم هست اما مدل ترکی آن از نخ است که از پنبه گرفته می شود و سنگین می شود وخرسک قم به دلیل سبک بودن مرغوبیت بیشتری دارد. 

رنگ ها و طرح های ذهنی را که می بینی دلت می خواهد یک قالیچه خرسک سفارش دهی با خود می گویی شاید بوی خوبی نداشته باشد از نزدیک که بو می کنی کمی بوی پشم می دهد خانم فرهادی می گوید همین مختصر بو هم خاصیت دارد و تا زمانی که بو می دهد بید نمی زند اما اگر شسته شود این بو را هم ندارد.

برای محافظت از شر بید روش‌هایی مانند استفاده از محلول شیمیایی خاص در هنگام شستشو، افشانه کردن پشت و روی گبه با حشره کش یا استفاده از نفتالین و تنباکو در انبار پیشنهاد شده است.

ضخامت قالیچه هم تعجب برانگیز است وی می گوید تار یا ریشه آن از قالی های دیگر سه لایه ضخیم تر است و به همین دلیل یکی از ویژگی ها گرمی آن است کسی باور نمی کند که این قالی با این ضخامت یک و نیم سانتی اینقدر سبک باشد خرسک گبه قم به دلیل پشم بودن تار و پود و خامه(پشم) مصرفی این خاصیت را دارد

پشم از لحاظ سبکی هم وزن ابریشم است منتهی کیفیت آن مانند هم نیست

در طب سنتی می گویند که خواص زیادی دارد و برای درد پا و کمر خوب است و آلرژی ایجاد نمی کند مانند فرش های ماشینی از جنس پلاستیک نیست که بر اعصاب هم تاثیرگذار باشد.

زود هم تمام می شود و یک قالی دو متری، ۱۵ تا ۲۰ روز طول می کشد و سریع به پول می رسد.

از تفاوت آن با سایر فرش ها می پرسی، می گوید به هر بافتنی فرش می‌ گویند که قالی، گلیم، جاجیم، زیلو و دیگر گستردنی ها را در بر می گیرد اما گبه یا قالیچه‌ خرسک گونه‌ای فرش از جنس قالی است که معمولاً در قطع قالیچه بافته می‌شود و دارای پرزهای بلند است. در بافت گبه از تعداد پود بیشتری استفاده می شود که موجب نرمی آن است.

وقتی می پرسی از پشم شتر هم استفاده می کنید؟ وی نکته جالبی را بیان می کند که قالیبافان هیچ گاه از پشم شتر برای زیرانداز استفاده نمی کنند زیرا عبای پیامبر(ص) از پشم شتر بوده و همه زیراندازها از پشم گوسفند و بز است و به دلیل ظرافت پشم شتر را عبا، لباس و یا در بار پشتی می کند.

از مراحل کار می گوید که ابتدا چله کشی با پشم و سپس بدون هیچ نقشه و طرحی، کاملا ذهنی بافت را انجام و با گلیمی که آن را هم خود بافته، انتهای قالی را می دوزد.

باور نمی کنی این همه طرح های هندسی، گل و حیوان بدون هیچ طرح و نقشه ای باشد 

وقتی می پرسی خرسک را دلی می بافید؟ از ته دل غرق در این کلمه می شود و با تاملی می گوید بله نقشه این قالیچه ذهنی است در اثر بافت زیاد تقارن را انجام می دهم.

وی می گوید ناراحتم از این است که این رشته در حال منسوخ شدن است مسئولان فنی حرفه ای به ما بها نمی دهند و گفتند جوان ها باید کار کنند؛ از معاونت صنایع دستی می خواهم با برپایی کلاس هایی اجازه ندهند که از بین برود خرسک خودش رمز و رموزی دارد من دوست دارم به چند نفر آموزش دهم تا این هنر را ادامه دهند حداقل مکانی این قالیچه ها را به نمایش بگذارند که باعث گرایش به این رشته شود.

خیلی هم دوست دارم کتابم را چاپ کنند تا از صفر تا ۱۰۰ عکس بگیرم و نحوه کار را آموزش دهم.

از وی می خواهی ببافد، با اشتیاق شروع می کند تا می نشیند روی تخته چوبی به این فکر می کنی که روزی دخترکان و پسرکان پشت این دارها آواز می خواندند و شیطنت می کردند و گره می زدند بر نخ ها تا گره های مادی و معنوی زندگی شان را باز کنند.

 انگشتان به سرعت در تارهای قالی می رود و نخ های رنگی گره می خورد؛ نیم قرن تنیدن میان نخ و نشستن پای دار قالی دست هایش را ورزیده کرده جایی که خانم فرهادی روی آن از پنج تا ۵۵ سالگی را گذرانده و امروز استاد بزرگ این رشته است.

گل ها یکی یکی زیر دست های وی جان می گیرند و نقش ها زنده می شوند و ریشه می زند به هنری ریشه دار و اصیل و خلاقیت را در دوران بی رمق آن رونق می دهد.

قیچی بر ریشه ها می زند ودستش را بر قالی می کشد و لذت می برد و با لبخندی می گوید بهتر از این هم می توانم در بیاورم، اگر بیشتر وقت بگذارم.

با نگاه به دار قالی به این فکر می کنی که چرا نام آن را دار گذاشته اند سه فرضیه ذهن را درگیر می کند به هر آنچه برپا می شده دار می گفتند یا اینکه نخ ها را به آن حلق آویز می کردند و یا به دلیل توام بودن با سختی ها بوده که این نام را برآن نهادند.

هرچه که باشد قالی که از دار پایین می آید عاقبت خوبی دارد گویا سختی ها از بالا به پایین می ریزد برعکس داری که مجرمان بر آن آویخته می شود.

همه چی در رمز ورموز موهای بلند و سپید دار قالی خوابیده این دارها، سال ها خنده ها و اشک های بافندگان را در قاب چوبی خود دیده اند درست جایی که هنر تجلی پیدا می کند و جایی که اصالت هنر و فرهنگ با طرح ها و نقش های ماندگار اندیشه های لطیف انسانی را معنا می کند.

پس از ساعتی بافتن و گفت وگو به طبقه بالا برای دیدن کارگاه می روی کار اصلی آنجاست دو دستگاه هرزگرد برای ریسیدن نخ در پاگرد قرار دارد در را که باز می کنی از شلوغی بیش از حد، چشمانت گرد می شود و به هیجان می آیی

 یک دار قالی خرسک پشم با گل ابریشم با گوله های نخ آبی، سفید، صورتی و سبز ابریشمی یک طرف و یک دستگاه کرباس بافی و یک دار قالیچه کوچک در طرف دیگر و روبرو تا سقف پر از نخ های رنگی است

در گوشه ای هم تا یک متر انواع قالی نخ فرنگ، ابریشم و کرک و گبه و گلیم در ابعاد مختلف، یک خورجین، هفت کیف با نقش های سنتی و تعدادی جامدادی و سوماک (نوعی گلیم در کرمان که شیرک پیچ می گویند) است

در یک اتاق حدود ۱۲ متری؛ همه را یکی یکی روی هم می اندازی و از دیدن آن ها لذت می بری.

می پرسی کدام یک از کارها بیشتر به شما روحیه می دهد و وی می گوید همان خرسک و این گلیم ها.

توجهت به یک گلیم پارچه ای جلب می شود وی توضیح می دهد که آن برای ۴۰ سال پیش است ودر قدیم پارچه هایی که نمی خواستند و حتی لباس های کهنه را به صورت مستطیل هایی با عرض سه سانت به صورت رشته ای می بریدند و با آن گلیم می بافتند و نمی گذاشتند هیچی از بین برود.

در خانه ها موکت و فرش های ماشینی نبود من تا یادم هست آن ها که اعیان تر بودند گلیم پنبه ای و آنان که وضعیت مالی متوسطی داشتند گلیم پارچه ای که به آن کهنه ای هم می گفتند استفاده می کردند.

یک گلیم دیگر با رنگ آبی و طرح کوبلن فرانسوی، اشکال هندسی، بز با شاخ های بلند و شتر که نماد کویر است خودنمایی می کرد گفت نقشه قم است وبه آن محرمات می گویند به این معنا که نقش ها از هم جدا هستند و به غیر از این طرح ها، حوض آب، سماور و سراسب طرح های خاص قم است.

اولین نقشه قم که در موزه خانه تاریخی زند هست وپرده های اتاق مدیریت کانون شهید فهمیده انتهای خیابان ۱۹دی را من با گلیم بافتم.

۴۰ سال است ملت قالیبافی را کنار گذشته اند اما همه هم که کنار بگذارند من تا زنده ام می بافم من خودم را نذر امام رضا(ع) کردم؛ تا هستم نمی گذارم این رشته از بین برود.

 به دو نوه هفت و ۹ ساله ام آموزش دادم آن که بزرگتر هست حتی ابریشم هم می بافد در مجتمع امام خمینی(ره) گلزارشهدا هم از یکشنبه گلیم بافی را آموزش می دهم.

به گفته معاون صنایع دستی قم، خرسک به عنوان مادر فرش های قم است و معروفیت و قدمت آن بیش از فرش ابریشم این استان بوده اما فراموش شدن آن سبب شد تا شش ماه تحقیق انجام و تصاویری از این نوع قالی و مراحل و ابزار کار تهیه شود و به ثبت ملی برسد و تلاش براین است که با ارائه تسهیلاتی به روستاییان برای راه اندازی کارگاه ها به احیا آن کمک شود تا این هنر مقداری رونق اولیه خود را بدست آورد.

حسن بحرینی با بیان این که هم اکنون قالیچه های خرسک ۱۰۰ سال اخیر موجود است، می گوید بافندگان این قالی هم اکنون بسیار محدود و درحد کار سفارشی فعالیت می کنند.

با این ویژگی ها و انواع طرح و رنگ های زیبا به ذهنت می آید که چه خوش گفت استاد سید محمدحسین شهریار

«که خرسک ببینم به بازار فرش        به بازار فرشم دگر کار نیست».

 

 

 

telegram 19dey.com

اخبار مرتبط

شبکه خبری

نسخه قابل چاپ:
تعداد نظرات: 0
همه مطالب تاریخ: ٢۴-١١-١٣٩۶, ١٠:١٩

   

پر مبحث ترین ها